كاتێ‌به‌زمانی‌زگماكی‌ده‌ئاخه‌وین. له‌راستیدا له‌نێوان دڵ‌و هزر‌و زمانمان، پێوه‌ندی‌چڕ‌و پڕپێكدێ‌. چوونكه‌ئه‌م قسانه‌ساته‌كانی‌ژیان ‌و ئه‌زموونه‌كانی‌رابردوومان بیر ده‌خه‌نه‌وه‌‌و له‌هزر‌و ده‌روونماندا چه‌كه‌ره‌ده‌كه‌ن.به‌هه‌ر وشه‌یه‌ك هه‌ستمان ده‌رده‌بڕین. كه‌یف خۆش‌و ته‌مبار ده‌بین‌و چاوه‌روان ده‌مێنین ...

به‌شی‌یه‌كه‌م: گرینگی‌زمان بۆ مرۆڤ‌و پێشكه‌وتنه‌كانی‌
به‌شی‌دووهه‌م: ئێران وڵاتی‌فره‌نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌ك زمان‌و یه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌
به‌شی‌سێهه‌م: كورد‌وكێشه‌ی‌زمانی‌دایكی‌

به‌شی‌یه‌كه‌م:
گرینگی‌زمان بۆ مرۆڤ‌و پێشكه‌وتنه‌كانی‌
زمان بڕبڕه‌ی‌پشتی‌نه‌ته‌وه‌كانه‌. "ئۆرگانیسكی‌" بۆ پێناسه‌كردنی‌نه‌ته‌وه‌، زمان به‌كۆڵه‌كه‌ی‌هه‌ر ناسیۆنێك دێنێته‌ئه‌ژمار.
وه‌ك ده‌لێن : له‌ناو چوونی‌هه‌ر زمانێك، به‌واتای‌تێداچوونی‌به‌شێك له‌فه‌رهه‌نگی‌مرۆڤایه‌تییه‌.
خاتوو د:"سه‌دیقه‌عه‌داله‌تی‌" مامۆستای‌زانكۆی‌هامبورك، له‌وتارێك دا له‌ژێر زمانی‌زگماكی‌چییه‌‌و خاوه‌ن كام گرینگییه‌؟ ده‌ڵێ‌:
"كاتێ‌به‌زمانی‌زگماكی‌ده‌ئاخه‌وین. له‌راستیدا له‌نێوان دڵ‌و هزر‌و زمانمان، پێوه‌ندی‌چڕ‌و پڕپێكدێ‌. چوونكه‌ئه‌م قسانه‌ساته‌كانی‌ژیان ‌و ئه‌زموونه‌كانی‌رابردوومان بیر ده‌خه‌نه‌وه‌‌و له‌هزر‌و ده‌روونماندا چه‌كه‌ره‌ده‌كه‌ن.به‌هه‌ر وشه‌یه‌ك هه‌ستمان ده‌رده‌بڕین. كه‌یف خۆش‌و ته‌مبار ده‌بین‌و چاوه‌روان ده‌مێنین . به‌زیندوو بوونه‌وه‌ی‌ره‌سته‌گه‌لێك كه‌له‌هزرماندا قه‌واره‌یان گرتووه‌، شاراوه‌كانی‌ده‌روونمان گیانیان وه‌به‌ردادێ‌. له‌رێگه‌ی‌زمانه‌وه‌گشت هه‌ست‌و ئه‌ندیشه‌كانمان ده‌دركێن‌و ده‌ور‌و به‌رمانی‌لێتێده‌گه‌یه‌نین."
مافی‌زمانی‌زگماكی‌، یه‌كێ له‌و چه‌مكانه‌یه‌، كه‌به‌هۆی‌سیستمی‌ده‌سه‌ڵاته‌دیكتاتۆره‌كان له‌نه‌ته‌وه‌بێ ده‌سه‌ڵاته‌كان زه‌وت كراوه‌. بكوژانی‌فه‌رهه‌نگ، زمانی‌زگماكی‌‌و ئه‌ندیشه‌ی‌گه‌لان بۆ هه‌رچی‌سانتریالیزه‌تر كردنه‌وه‌ی‌ده‌سه‌ڵات، له‌بنه‌ماڕا ده‌ستیان داوه‌ته‌قۆرغكردنی‌كه‌لتووره‌جیاوازه‌كان‌و به‌رده‌وام، له‌پرۆسێسی فه‌رهه‌نگی‌هێرشبه‌رانه‌دا له‌هه‌وڵی‌ئاسمیله‌كردنی‌نه‌ته‌وه‌كانی‌داكۆكیكاری‌مافی‌فه‌رهه‌نگی‌دا بوون. ئه‌م ره‌وشه‌نادادپه‌روه‌رانه‌یه‌بۆته‌هۆی‌به‌ربه‌ست رێكخستن‌و له‌ناو چوونی‌جییاوازییه‌كه‌لتووری‌‌و رۆشنبیرییه‌كان‌و كۆمه‌ڵگای‌مرۆڤایه‌تی‌تووشی‌خه‌ساری قه‌ره‌بوو نه‌كراو كردوه‌.
لێكۆلینه‌وه‌ی‌شاره‌زایانی‌ئه‌م بواره‌پێمان ده‌لێن: له‌نیزیك به‌(7000) زمانی‌دونیا، نیوه‌یان واتا پتر له‌(3000) زمان له‌گه‌ڵ مه‌ترسی‌مردن رووبه‌روون. چوونكه‌زۆرێك له‌و زمانانه‌كه‌متر له‌(100000)كه‌س ته‌نانه‌ت بگره‌كه‌متر له‌(1000) كه‌س قسه‌یان پێده‌كه‌ن.
له‌ئه‌تڵه‌سی‌زمانه‌كانی‌له‌مه‌ترسی‌مه‌رگدا یونیسكۆ راگه‌یاندووه‌كه‌له‌لاكۆناس هه‌ڵكه‌وتوو له‌وڵاتی‌پرۆ (8) كه‌س به‌زمانی‌چامیكۆرۆ قسه‌ده‌كه‌ن" ناتالیا" ژنه‌به‌ساڵاچووی‌ئه‌م هه‌رێمه‌له‌هه‌ڵبه‌ستێكدا، به‌هۆی‌له‌ناو چوونی‌زمانه‌كه‌ی‌هه‌ستی‌ماته‌مینی‌خۆی‌به‌و شێوه‌یه‌ده‌رده‌برێ‌:
"ئه‌من به‌زمانی‌چامیكۆرۆ خه‌ون ده‌بینم
به‌ڵام ناتوانم خه‌ونه‌كانم بۆ كه‌س بدركێنم
چوونكه‌ئیتر كه‌س نه‌ماوه‌
كه‌سیك شك نابه‌م به‌زمانی‌چامیكۆرۆ قسه‌بكا"
"كوئیچیرۆ ماتسورا" سه‌رۆكی‌پێشووی‌رێكخراوی‌یۆنیسكۆ ده‌لێ:
" تا چه‌ند به‌ره‌ی‌داهاتوو وێده‌چێ له‌و (7000) زمانه‌نیوه‌یان له‌ناو بچن. كه‌متر له‌یه‌ك له‌چواری‌ئه‌م زمانانه‌له‌شوێنه‌په‌روه‌رده‌ییه‌كان ده‌رسیان پێده‌خوێندرێ‌‌و له‌ئینترنیت‌و راكه‌یاندراوه‌گشتیه‌كاندا كه‌ڵكیان لێوه‌رده‌گیرێ‌. سه‌دان زمان هه‌ن كه‌ته‌نیا له‌سه‌ر زمانی‌خه‌ڵكه‌وه‌ن‌و له‌هیچ شوێنێكی‌په‌روه‌رده‌‌و راهینان یا راگه‌یه‌نه‌ره‌گشتی‌و ئیلكترۆنیكیه‌كان كه‌ڵكیان لێوه‌رناگیردرێ‌! ئه‌و هه‌روه‌ها له‌ساڵی‌2008 له‌ده‌وله‌ته‌كانی‌جیهانی‌ویست له‌سیستمی‌په‌روه‌رده‌‌و بارهێنانی‌فه‌رمی‌‌و نافه‌رمی‌‌و كار‌و باره‌ئیجراییه‌كانیان به‌رنامه‌كه‌لێك بگونجێنن كه‌پێكه‌وه‌ژیانی‌به‌ئاشتی‌گه‌ڵان مسۆگه‌ر بكات‌و هه‌موو له‌مافی‌یه‌كسان له‌و باره‌وه‌به‌هره‌مه‌ند بن، تا مافی‌هاووڵاتیان دابین بكرێ‌"
بۆ چاره‌سه‌ری‌ئه‌م ئاریشه‌نێونه‌ته‌وه‌ییه‌ساڵی‌1999ی‌زایینی‌وڵاتی‌بنگڵادش كه‌خه‌ساری‌به‌رچاوی‌به‌هۆی‌نه‌بوونی‌مافی‌زگماكی‌دیبوو‌و به‌خویندان له‌سالی‌1971دا توانی‌به‌سه‌ربه‌خۆیی بگا‌و زمانه‌كه‌ی‌له‌مه‌ترسی‌مه‌رگ نه‌جات بدا پێشنیاری‌به‌لقی‌فه‌رهه‌نگی‌رێكخراوی‌نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان واته‌یۆنیسكۆ كرد كه‌رۆژی‌2ی‌ره‌شه‌مه‌(21فیوریه‌) به‌رۆژی‌نێونه‌ته‌وه‌یی زمانی‌زگماكی‌دیاری‌بكرێ‌. له‌درێژه‌ی‌ئه‌م هه‌وڵانه‌دابوو كه‌ساڵی‌2008 وه‌ك ساڵی‌زمانی‌زگماكی‌له‌لایه‌ن یۆنیسكۆوه‌دیاری‌كرا‌و هه‌ر ئه‌و رێكخراوه‌به‌ئامانجی‌پێكهێنانی‌كه‌شێكی‌شیاو بۆ هه‌موو زمانه‌كانی‌جیهان سیستمی‌په‌روه‌رده‌‌و بارهێنانی‌فره‌زمانی‌به‌وڵاتانی‌فره‌نه‌ته‌وه‌ی‌دونیا پێشنیار كرد‌و وڵاتانی‌ئامریكا، هیند، كانادا، سویس، نۆروێژ، هوله‌ند به‌زوویی‌به‌ره‌‌و پیری‌پرۆژه‌كه‌وه‌چوون‌و گرینگیان به‌پرسه‌كه‌دا.
به‌م چه‌شنه‌پاراستنی‌زمانه‌هه‌ریمیه‌كان، كه‌وتۆته‌خانه‌ی‌مافپه‌روه‌رانه‌. هه‌نووكه‌ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی‌زمانیان له‌مه‌ترسی‌له‌ناو چووندایه‌ده‌توانن بۆ وه‌ده‌ست خستنه‌وه‌ی‌ئه‌م مافه‌كه‌كۆمه‌ڵگای‌نێونه‌ته‌وه‌یی ‌و رێكخراوی‌یۆنیسكۆ داكۆكیكارێتی‌. سكاڵا به‌دژی‌پێشێلكه‌رانی‌مافه‌ره‌واكه‌یان بكه‌ن‌و به‌ر به‌توانه‌وه‌ی‌نه‌ته‌وه‌یی خۆیان بگرن.

له‌و ولاتانه‌ی‌له‌ده‌سه‌ڵاتی‌پلۆراڵ – دیمۆكراتیك به‌هره‌مه‌ندن‌و نه‌ته‌وه‌جۆراوجۆره‌كان له‌قه‌واره‌ی‌سیاسی‌فیدراڵ به‌ته‌بایی‌ژیان ده‌كه‌ن‌و تێلۆرانس‌و وێكهه‌ڵكردن ره‌وشیانه‌. له‌په‌نا زمانی‌فه‌رمی‌وڵاته‌كه‌زمانه‌ناوچه‌یه‌كان فه‌رمین‌و له‌قوتابخانه‌كان‌و سیستمی‌په‌روه‌رده‌ی‌ده‌وله‌تدا به‌ته‌واوی‌كه‌ڵك له‌زمانی‌زگماكی‌هه‌ر ناوچه‌یه‌ك وه‌رده‌گیردرێ. بڵاڤۆك‌و رۆژنامه‌‌و میدیاكان به‌زمانی‌ناوچه‌ی‌خۆیان‌و له‌سه‌ر بوودجه‌ی‌گشتی‌وڵات به‌رێوه‌ده‌چن‌و چه‌شنێك پلۆرالیزمی‌فه‌رهه‌نگی‌له‌پراكتیك دا به‌رێوه‌ده‌چێ‌.ئه‌وه‌ش واتای‌كۆلكه‌زێرینه‌ی‌كه‌لتووری‌‌و فه‌رهه‌نگی‌به‌و وڵاتانه‌به‌خشیوه‌‌و پێشكه‌وتنی‌به‌رچاوی‌هه‌مه‌جۆریشی‌بۆ به‌دیاری‌هێناون.
مافی‌خوێندن به‌زمانی‌زگماكی‌له‌وڵاتانی‌ئیسكاندیناوی‌به‌تایبه‌تی‌نۆروێژ‌و سوئێد به‌ته‌واوی‌یاسایی‌كراوه‌‌و كه‌مترین رێژه‌ی‌حه‌شیمه‌تی‌هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك ده‌توانن كه‌ڵك له‌و مافه‌مرۆڤته‌وه‌رانه‌یه‌وه‌ربگرن‌و ده‌سه‌ڵاتیش وه‌ك ناوه‌ندێكی‌خزمه‌تگوزاری‌هاو وڵاتیان له‌به‌رێوه‌بردنی‌یاساكه‌دا هه‌ر ئاسانكارێك وه‌رێده‌خا.
به‌بۆنه‌ی‌2ی‌ره‌شه‌ممه‌رۆژی‌جیهانی‌زمانی‌زگماكی‌

نووسین: ره‌زا ئه‌مینی
Reza.amini58@gmail.com
كۆتایی به‌شی‌یه‌كه‌م
تێبینی‌: سه‌رچاوه‌كان له‌كۆتایی به‌شی‌سێهه‌م دا ئاماژه‌یان پێكراوه‌

ره‌زا ئه‌مینی

2010-02-05 18:44:26